W niniejszym zestawieniu zgromadzone zostały wybrane akty prawa polskiego, międzynarodowego i prawa Unii Europejskiej, które regulują zagadnienia z zakresu polityki klimatycznej należące do właściwości Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami lub ściśle z nimi powiązane.
W celu uproszczenia procesu wyszukiwania właściwego dokumentu poszczególne akty normatywne zostały opatrzone krótką informacją dotyczącą zakresu przedmiotowego spraw, które zostały w nich uregulowane oraz linkiem odsyłającym odpowiednio do tekstu aktu prawnego na stronie ISAP (Internetowego Systemu Aktów Prawnych) Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej lub Bazy aktów prawnych Unii Europejskiej Eux-Lex.
Uwaga: Teksty ujednolicone dostępne pod linkami służą celom informacyjnym. Wiążące prawnie są teksty autentyczne aktów prawnych.
Ustawa o systemie zarządzania emisjami gazów cieplarnianych i innych substancji to zbiór przepisów regulujących powołanie i funkcjonowanie Krajowego ośrodka bilansowania i zarządzania emisjami oraz Krajowego systemu bilansowania i prognozowania emisji. Ustawa określa zasady zarządzania emisjami gazów cieplarnianych i innych substancji, krajowym limitem emisji gazów cieplarnianych nieobjętych systemem handlu uprawnieniami do emisji, a także zasady opracowywania prognoz zmian aktywności, krajowego programu redukcji emisji, krajowego programu ograniczania zanieczyszczenia powietrza, udział Krajowego ośrodka w sprawozdawczości z zakresu polityki klimatycznej i ochrony powietrza. Ustawa zawiera wykaz gazów cieplarnianych i innych substancji wprowadzanych do powietrza, objętych systemem zarządzania.
Przepisy ustawy powierzają Krajowemu ośrodkowi prowadzenie Krajowej bazy o emisjach gazów cieplarnianych i innych substancji oraz nakładają na podmioty korzystające ze środowiska obowiązek sporządzania i wprowadzania do Krajowej bazy raportu o wielkościach emisji gazów cieplarnianych i innych substancji. Ustawa wdrożyła również regulacje dotyczące funkcjonowania w Polsce mechanizmu CBAM (okres przejściowy mechanizmu CBAM), a także zawiera przepisy regulujące procedurę nadawania statusu upoważnionego zgłaszającego w okresie docelowym CBAM. Szczegółowe informacje w tym zakresie znajdują się w odrębnych zakładkach.
Ramowa konwencja w sprawie zmian klimatu (UNFCCC) stanowi pierwszą wiążącą umowę międzynarodową, która ustanowiła podstawowe zasady międzynarodowej współpracy w zakresie przeciwdziałania zmianom klimatu. Jej głównym celem jest ustabilizowanie emisji gazów cieplarnianych na poziomie zapobiegającym niebezpiecznej antropogenicznej ingerencji w system klimatyczny. Konwencja zakłada międzynarodową współpracę w przeciwdziałaniu zmianom klimatu, w szczególności ograniczaniu emisji gazów cieplarnianych odpowiedzialnych za zjawisko globalnego ocieplenia. Zobowiązuje ona państwa do współpracy w zakresie adaptacji do zmian klimatu, prowadzenia badań naukowych i systematycznej obserwacji klimatu, rozpowszechniania technologii, praktyk i procesów redukujących antropogeniczne emisje gazów cieplarnianych, raportowania emisji gazów cieplarnianych oraz udzielania pomocy finansowej państwom rozwijającym się.
W celu wsparcia realizacji celów Konwencji klimatycznej w 1997 roku w Kioto przyjęty został protokół, który określił wiążące, ilościowe zobowiązania redukcji emisji gazów cieplarnianych dla państw, które do niego przystąpią. Protokół z Kioto, będący pierwszym traktatem międzynarodowym uzupełniającym i wzmacniającym Konwencję klimatyczną, wszedł w życie w 2005 roku.
W ramach Protokołu kraje uprzemysłowione zobligowano do redukcji ogólnej emisji gazów powodujących efekt cieplarniany o 5% do roku 2012 w porównaniu z rokiem 1990. W przypadku Polski ustalono indywidualne zobowiązanie polegające na ograniczeniu emisji o 6% względem roku bazowego, którym dla Polski był 1988 r.
Zobowiązania ograniczenia bądź redukcji emisji gazów cieplarnianych, jakie zawiera Protokół z Kioto, dotyczą, zgodnie z określoną w Konwencji zasadą „wspólnej, lecz zróżnicowanej odpowiedzialności”, jedynie państw rozwiniętych (Stron Załącznika I Konwencji klimatycznej). Cele takie określono dla 37 krajów uprzemysłowionych i gospodarek znajdujących się w fazie transformacji oraz ówczesnej Unii Europejskiej złożonej z 15 państw członkowskich. Jednocześnie Protokół nie nakładał żadnych prawnie wiążących zobowiązań dotyczących redukcji emisji gazów cieplarnianych zakwalifikowanych jako kraje rozwijające się. Protokół wymagał również od Stron monitorowania skali emisji gazów cieplarnianych oraz przygotowywania corocznych raportów oraz określał szereg dodatkowych zobowiązań.
Protokół umożliwił zastosowanie mechanizmów rynkowych, zwanych mechanizmami elastycznymi, w celu zmniejszenia kosztów redukcji emisji gazów cieplarnianych. Mechanizmy te miały ułatwiać państwom-stronom z Załącznika I Konwencji Klimatycznej osiąganie celów redukcyjnych zawartych w Protokole z Kioto poprzez umożliwienie wykazania na poczet własnych zobowiązań w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych osiąganych w wyniku inwestycji realizowanych za granicą, jeżeli uwarunkowania ekonomiczne sprzyjają obniżeniu poniesionych kosztów w stosunku do podobnych działań we własnym kraju. Mechanizmy nie zastępowały, ale uzupełniały wysiłki krajowe podejmowane na rzecz redukcji emisji.
Protokół obowiązywał do roku 2020 r. Obecnie zobowiązania państw w zakresie ograniczania emisji gazów cieplarnianych reguluje Porozumienie paryskie.
Poprawka dauhańska do Protokołu z Kioto ustanowiła drugi okres rozliczeniowy, trwający od 1 stycznia 2013 r. do 31 grudnia 2020 r. Poprawka dauhańska wyznaczyła prawnie wiążące zobowiązania dotyczące redukcji emisji dla Stron Protokołu z Kioto wymienionych w Załączniku B oraz wprowadziła dalsze zmiany do tekstu Protokołu z Kioto związane z implementacją drugiego okresu rozliczeniowego.
Porozumienie paryskie ustanawia ramy międzynarodowej współpracy na rzecz przeciwdziałania zmianom klimatu. Jego główne cele obejmują m.in. ograniczenie wzrostu średniej temperatury globalnej do poziomu znacznie niższego niż 2°C powyżej poziomu przedindustrialnego oraz podejmowanie wysiłków mających na celu ograniczenie wzrostu temperatury do 1,5°C powyżej poziomu przedindustrialnego; zwiększenie zdolności do adaptacji do negatywnych skutków zmian klimatu oraz wspieranie odporności na zmiany klimatu i rozwoju związanego z niską emisją gazów cieplarnianych w sposób niezagrażający produkcji żywności; oraz zapewnienie spójności przepływów finansowych ze ścieżką prowadzącą do niskiego poziomu emisji gazów cieplarnianych i rozwoju odpornego na zmiany klimatu.
W przeciwieństwie do Protokołu z Kioto, Porozumienie paryskie nie ustanawia odgórnie indywidualnych, ilościowych zobowiązań redukcyjnych dla poszczególnych Stron. Opiera się na wkładach ustalanych na poziomie krajowym (ang. Nationally Determined Contributions – NDC), które Strony przygotowują, komunikują i utrzymują, podejmując krajowe działania służące realizacji określonych w nich celów. Kolejne NDC są przedstawiane co pięć lat, powinny wykazywać postęp względem poprzednich wkładów i odzwierciedlać możliwie najwyższy poziom ambicji. Realizacja Porozumienia podlega systemowi przejrzystości, sprawozdawczości, przeglądu eksperckiego oraz okresowej ocenie zbiorowych postępów Stron.
Porozumienie obejmuje również ochronę i zwiększanie pochłaniaczy oraz zbiorników gazów cieplarnianych, w tym lasów, działania adaptacyjne, dobrowolną współpracę międzynarodową przy realizacji NDC, a także ramy mechanizmów wsparcia finansowego, technologicznego i w zakresie budowania zdolności dla państw rozwijających się.
To obok Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) jeden z dwóch głównych aktów prawa pierwotnego Unii Europejskiej, będący umową międzynarodową zawartą pomiędzy państwami członkowskimi UE. Traktat określa funkcjonowanie Unii, ustanawiając podstawowe zasady jej działania, w tym zwłaszcza dziedziny, granice i warunki wykonywania kompetencji Unii. Zgodnie z zasadą kompetencji powierzonych (przyznanych), UE ma jedynie takie kompetencje, jakie zostały jej przyznane przez państwa członkowskie w traktatach.
W części trzeciej Traktatu, w tytule XX, dotyczącym środowiska, sformułowano cele polityki UE w tym obszarze, tj. zachowanie, ochronę i poprawę jakości środowiska; ochronę zdrowia ludzkiego; ostrożne i racjonalne wykorzystywanie zasobów naturalnych; a także promowanie na płaszczyźnie międzynarodowej środków zmierzających do rozwiązywania regionalnych lub światowych problemów w dziedzinie środowiska, w szczególności zwalczania zmian klimatu. Tytuł XX wskazuje również najważniejsze zasady, na jakich opiera się prawo unijne w dziedzinie ochrony środowiska, tj. zasadę ostrożności, zasadę działania zapobiegawczego, naprawiania szkody w pierwszym rzędzie u źródła i zasadę "zanieczyszczający płaci". Przewiduje także procedury prawodawcze przyjmowania aktów prawnych w tej dziedzinie.
Tytuł XXI wskazuje natomiast cele UE w obszarze polityki energetycznej. Określa cel główny tej polityki (zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego UE i państw członkowskich) i cztery cele szczegółowe, których realizacja ma jednocześnie gwarantować realizację wspomnianego celu głównego: zapewnienie funkcjonowania rynku energii; zapewnienie bezpieczeństwa dostaw energii w Unii; wspieranie efektywności energetycznej i oszczędności energii, jak również rozwoju nowych i odnawialnych form energii; oraz wspieranie wzajemnych połączeń między sieciami energii. Przewiduje także procedury prawodawcze przyjmowania aktów prawnych w tej dziedzinie. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/1119 z dnia 30 czerwca 2021 r. w sprawie ustanowienia ram na potrzeby osiągnięcia neutralności klimatycznej i zmiany rozporządzeń (WE) nr 401/2009 i (UE) 2018/1999 (Europejskie prawo o klimacie) (Dz. Urz. UE L 243 z 09.07.2021, str. 1, ze zm.)
Rozporządzenie określa wiążący cel neutralności klimatycznej dla Unii Europejskiej na 2050 r., który nadaje kierunek unijnej polityce w perspektywie do 2050 r. Rozporządzenie wskazuje, że „emisje i pochłanianie gazów cieplarnianych w całej Unii, uregulowane przez prawo Unii, należy zrównoważyć w Unii najpóźniej do 2050 r., tym samym zmniejszając emisje do poziomu zerowego netto w tym terminie, a następnie Unia powinna dążyć do osiągnięcia ujemnych emisji”. Ustanawia także wiążące cele pośrednie, jakim jest cel w postaci zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych do 2030 r., o co najmniej 55% w porównaniu z poziomem z 1990 r. oraz cel na 2040 w postaci redukcji emisji netto gazów cieplarnianych (emisji po odliczeniu pochłaniania) o 90% w porównaniu z poziomem z 1990 r. Nadto określa ramy służące osiągnięciu neutralności klimatycznej w Unii Europejskiej do 2050 r. oraz regulacje służące osiąganiu postępów w realizacji globalnego celu w zakresie przystosowania się do zmiany klimatu ustanowionego w Porozumieniu paryskim.
Rozporządzenie zobowiązuje do wprowadzenia środków unijnych i krajowych niezbędnych do wspólnej realizacji powyższych celów. Przy wprowadzaniu tych środków Parlament Europejski, Rada, Komisja oraz państwa członkowskie muszą wziąć pod uwagę szereg czynników ekonomicznych i społecznych związanych z wpływem proponowanych działań. Dodatkowo Europejskie prawo o klimacie zobowiązuje do oceny polityki Unii prowadzonej w różnych dziedzinach w kontekście osiągania celu neutralności klimatycznej. Wprowadza też swoistą zasadę harmonizowania działań i środków regulacyjnych podejmowanych w różnych obszarach integracji europejskiej z celami klimatycznymi.
Tzw. rozporządzenie „Governance” ma na celu zapewnienie, aby strategia Unii Europejskiej na rzecz unii energetycznej została wdrożona w sposób skoordynowany i spójny we wszystkich pięciu wymiarach, które obejmują bezpieczeństwo energetyczne, wewnętrzny rynek energii, efektywność energetyczną, obniżenie emisyjności oraz badania naukowe, innowacje i konkurencyjność. W szerszym ujęciu rozporządzenie ma także zagwarantować, że Unia Europejska osiągnie swoje cele w dziedzinie energii i klimatu, w szczególności unijny cel neutralności klimatycznej do 2050 r. i następnie osiągnie ujemne emisje, zaś w okresie od 2021 r. do 2030 r. – cel Unii na 2030 r. W związku z tym rozporządzenie „Governance” m.in. zobowiązuje państwa członkowskie do opracowywania i przedkładania do oceny krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu (KPEiK), które są narzędziem wdrażania europejskiej polityki klimatycznej na poziomie krajowym. Rozporządzenie ustanawia mechanizm sprawozdawczości Unii Europejskiej i jej państw członkowskich w zakresie wypełniania zobowiązań wynikających z Konwencji klimatycznej i Porozumienia paryskiego oraz wprowadza narzędzia do monitorowania postępów Unii i jej państw członkowskich w zakresie wypełniania wewnątrzunijnych zobowiązań związanych z redukcją emisji.
Rozporządzenie ustanawia przepisy wykonawcze w odniesieniu do sprawozdawczości państw członkowskich na gruncie rozporządzenia „Governance” w zakresie m.in. polityk i środków oraz inwentaryzacji emisji gazów cieplarnianych, a także terminów i zakresu przeglądów inwentaryzacji emisji. Rozporządzenie reguluje również harmonogram współpracy i koordynacji między Komisją Europejską a państwami członkowskimi w odniesieniu do przygotowywania sprawozdania dotyczącego unijnej inwentaryzacji gazów cieplarnianych.
Rozporządzenie zwane „ESR” (ang. Effort Sharing Regulation) ustanawia obowiązki państw członkowskich Unii Europejskiej w odniesieniu do ich minimalnych wkładów, w okresie od 2021 r. do 2030 r., w realizację unijnego celu polegającego na redukcji emisji gazów cieplarnianych oraz tym samym współudziału w osiąganiu celów Porozumienia paryskiego. Przyjęty w ESR cel redukcyjny dla Polski na 2030 r. wynosi ‑17,7 % w stosunku do poziomu emisji gazów cieplarnianych w 2005 r. Rozporządzenie ma zastosowanie do emisji gazów cieplarnianych pochodzących z sektorów nieobjętych systemem EU ETS (tzw. non-ETS), do których należą: transport, rolnictwo, odpady, emisje przemysłowe nieobjęte EU ETS oraz sektor komunalno-bytowy z budynkami, gospodarstwami domowymi, usługami itp. ESR upoważnia Komisję Europejską do określania wielkości rocznych limitów emisji dwutlenku węgla. Indywidualne cele redukcyjne państw członkowskich składają się razem na osiągnięcie wspólnego dla całej Unii Europejskiej celu redukcyjnego na 2030 r., zgodnego z pakietem „Fit for 55”. Rozporządzenie określa mechanizmy rozliczania emisji non-ETS, w tym tzw. mechanizmy elastyczności, a także narzędzia kontroli nad realizacją zobowiązań państw członkowskich poprzez tzw. plany działań korygujących i procedury ich przyjmowania.
Decyzja określa roczne limity emisji gazów cieplarnianych nieobjętych systemem EU ETS (non-ETS) dla poszczególnych państw członkowskich Unii Europejskiej na każdy rok okresu 2021–2030 (załącznik II do decyzji). Załącznik II do decyzji został zmieniony decyzją wykonawczą Komisji (UE) 2026/895 z dnia 24 kwietnia 2026 r. zmieniającą decyzję wykonawczą (UE) 2020/2126 w odniesieniu do ustalania rocznych limitów emisji państw członkowskich na lata 2026–2030 (Dz. Urz. UE L 2026/895 z 27.04.2026).
Tzw. rozporządzenie „LULUCF” określa zobowiązania państw członkowskich Unii Europejskiej w zakresie sektora użytkowania gruntów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwa (ang. land use, land use change and forestry; LULUCF), które mają przyczynić się do osiągnięcia celów Porozumienia paryskiego i do realizacji unijnego celu redukcji emisji gazów cieplarnianych w okresie od 2021 r. do 2030 r. Rozporządzenie ustanawia zasady rozliczania emisji gazów cieplarnianych i pochłaniania emisji w następstwie użytkowania gruntów, zmiany użytkowania gruntów i gospodarki leśnej. Rozporządzenia wprowadziło obowiązek, aby w okresie do końca 2025 r. emisje z sektora LULUCF nie przewyższały ilości emisji pochłoniętych, co oznacza, że sektor miał wykazać się pochłanianiem netto. Ponadto, począwszy od 2026 r., dla każdego państwa członkowskiego rozporządzenie określiło wiążący cel w zakresie zwiększenia pochłaniania gazów cieplarnianych netto przez sektor LULUCF, dzięki czemu w 2030 r. w Unii Europejskiej ma zostać osiągnięty wspólny cel pochłaniania netto wynoszący 310 mln ton ekwiwalentu CO2. Rozporządzenie LULUCF ustanawia również zasady weryfikacji wypełniania przez państwa członkowskie tych zobowiązań.
Kluczowym elementem polityki klimatycznej UE są również: system handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych (EU ETS) oraz mechanizm CBAM (ang. Carbon Border Adjustment Mechanism - mechanizm dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2).
Informacje na temat aktów prawnych dotyczących tych mechanizmów są ujęte, z uwagi na ich dużą liczbę, w dedykowanych zakładkach:
© KOBiZE - Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami. Wszelkie prawa zastrzeżone.
