© KOBiZE - Krajowy Ośrodek Bilansowania i Zarządzania Emisjami. All rights reserved.
System EU ETS opiera się na zasadzie „cap and trade”. Cap odnosi się do limitu całkowitej ilości gazów cieplarnianych, jaką mogą emitować instalacje i operatorzy objęci systemem. Ten limit jest co roku obniżany wraz z rozwojem systemu i podnoszeniem celów klimatycznych UE. Tempo zmniejszania całkowitego limitu emisji w EU ETS wyrażone jest za pomocą corocznego liniowego współczynnika redukcji emisji, tj. LRF (ang. Linear Reduction Factor). Nie jest on indywidualnym celem redukcyjnym dla każdej instalacji, lecz odnosi się do całej puli uprawnień w systemie. Im wyższa wartość LRF, tym szybciej zmniejsza się całkowita liczba uprawnień wydawanych w ramach systemu, a tym samym zaostrza się ścieżka redukcji emisji.
W dwóch pierwszych okresach funkcjonowania EU ETS, obejmujących lata 2005-2007 i 2008-2012, obecny mechanizm LRF nie był jeszcze stosowany. Liczba uprawnień była ustalana przede wszystkim w krajowych planach rozdziału przygotowywanych przez państwa członkowskie. Pierwsze lata miały charakter pilotażowy i służyły uruchomieniu rynku oraz zdobyciu doświadczeń związanych z monitorowaniem, raportowaniem i rozliczaniem emisji. Przyjęty sposób wyznaczania limitów przyczynił się jednak do powstania nadwyżki uprawnień, co wskazało na potrzebę większej harmonizacji systemu.
Od początku III okresu rozliczeniowego, czyli od 2013 r., w systemie EU ETS obowiązuje jeden ogólnounijny limit emisji (cap) oraz liniowy współczynnik redukcji LRF wynoszący 1,74%. Oznaczało to, że całkowita pula uprawnień do emisji była każdego roku zmniejszana o stałą liczbę uprawnień, odpowiadającą 1,74% średniej rocznej liczby uprawnień wydanych przez państwa członkowskie w latach 2008–2012. Mechanizm ten zapewniał stopniowe zaostrzanie limitu emisji i prowadził do realizacji celu ograniczenia emisji w sektorach objętych EU ETS o 21% do 2020 r. w porównaniu z poziomem z 2005 r.
Wraz z rozpoczęciem IV okresu rozliczeniowego w 2021 r. wartość LRF została zwiększona do 2,2% rocznie. Zmiana ta odpowiadała ówczesnym ramom polityki klimatycznej UE do 2030 r. i oznaczała wyraźne przyspieszenie tempa ograniczania liczby uprawnień.
Kolejne, znacznie większe zaostrzenie nastąpiło w wyniku reformy ET ETS przyjętej w 2023 r. w ramach pakietu „Fit for 55”. Wartość LRF została podniesiona do:
Nowa ścieżka ma doprowadzić do ograniczenia emisji w sektorach objętych EU ETS o 62% do 2030 r. względem 2005 r. Tempo zmniejszania limitu jest więc obecnie niemal dwukrotnie wyższe niż w pierwszych latach IV okresu rozliczeniowego.
Podwyższeniu LRF towarzyszą jednorazowe korekty całkowitej puli uprawnień, określane jako „rebasing” lub „one-off mechanism”. Limit w ten sposób został zmniejszony dwukrotnie, w 2024 r. o 90 mln uprawnień oraz w 2026 r. o 27 mln uprawnień. Rebasing pozwala szybciej przesunąć limit na poziom zgodny z nowym celem redukcyjnym, natomiast LRF odpowiada za jego dalsze, systematyczne zmniejszanie w kolejnych latach. Jednocześnie w 2024 r. wielkość limitu została zwiększona o 78,4 mln uprawnień w związku z objęciem systemem transportu morskiego. Wielkość tę ustalono na podstawie średnich emisji sektora morskiego raportowanych za lata 2018-2019.
Na kształt obecnej ścieżki wpływają zatem zarówno dodatkowe emisje z nowo objętego sektora, jak i jednorazowe obniżenia puli oraz wyższy LRF.
LRF nie wskazuje, w jakim tempie emisje ma ograniczać konkretna instalacja. Uczestnicy systemu mogą redukować własne emisje, wykorzystywać posiadane uprawnienia albo nabywać je na rynku (pierwotnym - w drodze aukcji lub wtórnym). Kluczowe znaczenie ma jednak systematyczne zmniejszanie całkowitej liczby uprawnień, które ogranicza łączny poziom emisji w systemie i wzmacnia bodźce do inwestowania w technologie nisko- i zeroemisyjne. Do 2023 r. system EU ETS przyczynił się do zmniejszenia emisji pochodzących z EU ETS o ok. 47% w porównaniu z poziomami z 2005 r.
